Groen Gesprek, de rubriek waarin we in gesprek gaan met experts, partners of mensen die op een of andere manier betrokken zijn met de biodiversiteit in onze wijk. Voor deze editie spraken we Peter Bleijs, ambassadeur biodiversiteit bij IVN Valkenswaard-Waalre en docent van de cursus “Op zoek naar herstel van biodiversiteit”.
Peter, je zet je in als IVN-ambassadeur. Hoe ben je bij het IVN gekomen?
Mijn opa was stadskweker in Den Haag, dus de basis voor het buiten zijn zat er al vroeg in. Ik ben aardrijkskunde-docent en hovenier geweest dus heb altijd al anderen willen helpen, leren en ben met de natuur bezig geweest. Bij het IVN ben ik terechtgekomen vanuit bezorgdheid. De natuur heeft het zwaar en ik wilde daar iets aan doen. Niet wachten tot de overheid of anderen iets doen, maar zelf in actie komen. Het vraagt redelijk wat tijd, maar ik vind het belangrijk genoeg.
Wat houdt de rol “ambassadeur biodiversiteit” precies in?
Onze werkgroep Biodiversiteitsherstel werkt vanuit drie doelen. Ten eerste de woonomgeving gevarieerd vergroenen, in samenwerking met gemeente, bewoners en provincie. Ten tweede bewustwording creëren rond de waarde van biodiversiteit, voor de natuur en voor ons als mens. En ten derde mensen aanzetten tot actie, dus van theorie naar praktijk.
Als IVN-ambassadeur sluit ik namens IVN landelijk aan bij bijeenkomsten over biodiversiteitsherstel van het ministerie van LVVN en hun stakeholders. Maar mijn werk speelt zich vooral hier in Valkenswaard en Waalre af. Het landelijke en lokale versterken elkaar. Het is een uitdaging om landelijk beleid te vertalen naar lokale actie.
Het IVN draait om natuureducatie en samenwerken waarbij het vooral gaat om het beleven van de natuur. Jane Goodall noemt dat als basis en ik herken dat. Mijn aanpak is aansluiten bij het haakje van een persoon. Wat wil iemand doen, wat is zijn motivatie? Dat hoeft niet altijd een gerichte biodiversiteitsactie te zijn, het kan ook gezondheid zijn of breder gedrag. Ieder zijn eigen rol. Ik kijk graag vanuit het perspectief van een ander, mens of natuur. Samen met de natuur werken, in plaats van haar als last te zien.
Biodiversiteit is een complex begrip. Waar gaat het volgens jou over?
Op z’n simpelst gezegd: alle leven op aarde. Biodiversiteit gaat om vier dingen tegelijk. Diversiteit in soorten zoals vissen en vogels, en daar is nog veel onbekend, in de oceanen en onder de grond. Diversiteit in het genenpakket: een merel die in een bebouwde omgeving niet snel genoeg is, verdwijnt en zo blijven alleen de snellere merels over. Hoe diverser de genenpoel, hoe beter een soort overleeft. Daarnaast diversiteit van ecosystemen zoals bos, heide en duinen. En tot slot de relatie tussen soorten die voor voedsel en gezondheid van elkaar afhankelijk zijn.
Neem de mens, wij zijn een symbiotisch dier. We hebben andere soorten nodig, niet alleen om te eten maar ook voor de werking van ons lichaam. Alle micro-organismen in en op ons lichaam houden ons in leven. Een Fins onderzoek liet zien dat astma en allergieën minder worden als kinderen in de natuur spelen.
Hoe legt het IVN biodiversiteit uit aan een breder publiek?
In presentaties, maar vooral door naar buiten te gaan. Biodiversiteit is niet statisch, het is een proces. De natuur beweegt langzaam, maar zeker. Wij proberen beleving te creëren en die is dichtbij: in je tuin of door naar buiten te kijken. We sluiten aan bij bestaande scholen en initiatieven, niet alles zelf opnieuw bedenken.
Wat merken wij in onze wijk als de biodiversiteit afneemt?
Minder natuur betekent dat soorten verdwijnen. Het is een verdunning en wat overblijft zijn vaak soorten die wij niet zo prettig vinden omdat ze minder natuurlijke vijanden hebben. Denk aan muggen, ratten en teken. Een teek maakt het niet uit waar hij landt maar bij minder dieren komt hij eerder op de mens. Kijk eens naar de film The Biggest Little Farm, daarin zie je hoe de natuur op alles een antwoord heeft als je het systeem in evenwicht laat komen.
Je vaste lezing heet “Op zoek naar herstel van biodiversiteit”. Wat is in één zin de kernboodschap?
Dat mensen na de lezing echt aan de slag gaan voor herstel van biodiversiteit. Niet gedeprimeerd weglopen, maar geloven dat ze zelf iets kunnen doen. Het begint bij jezelf. Biodiversiteit is niet alleen van de boswachter, de gemeente of de grote instituten. Iedere tuin is er één, en zonder tuin tellen je eetgedrag, je stemgedrag en alle kleine keuzes mee. Op milieucentraal.nl staat veel praktische informatie. Probeer zonder oordeel in gesprek te gaan, vraag wat mensen doen en wat de eerste stap kan zijn. Ook de R-ladder uit de circulaire economie is een goed denkraam om zo duurzaam mogelijk om te gaan met spullen en materialen: eerst weigeren en heroverwegen, dan verminderen, dan hergebruiken. Pas onderaan staat recyclen. En voor wie echt een stap wil zetten: je kunt lid worden van Land van Ons en zo letterlijk meebetalen aan landschapsherstel.
Twee voorbeelden uit jullie cursus: de Schotse Hooglanders en Natuurparel Warmbeek. Wat leren die ons over biodiversiteitsherstel?
Dit zijn voorbeelden uit onze cursus aan de Volksuniversiteit in Waalre, die we in 2027 weer houden. We doen er altijd twee buitenexcursies bij, want de beleving werkt beter dan een zaaltje. Bij de Schotse Hooglanders is een IVN’er dagelijks beheerder en contactpersoon tussen eigenaar en gemeente. Zonder grote grazers wordt zo’n gebied al snel een aaneengesloten bos. Hooglanders eten jonge bomen, schuren tegen oude stammen en houden het gebied gevarieerd. Echte landschapsingenieurs.
Een andere IVN-collega geeft een rondleiding op zijn eigen landgoed ‘De Warmbeek’, vernoemd naar het Belgische deel van wat in Nederland de Tongelreep heet. Hij vertelt over de ijsvogel en de bever, laat wildcamerabeelden zien en creëert verwondering. We hebben veel mooie voorbeelden in de regio, en heel veel IVN’ers dragen daaraan bij.
Wat kan een bewoner van De Turfberg concreet doen voor biodiversiteitsherstel?
Het begint allemaal bij de vijf V’s: variatie, voedsel, vocht, veiligheid en voortplanting. Waar start je? Zorg eerst dat je leven aantrekt door variatie in je tuin te brengen. Daarmee bied je voedsel, dan vocht, dan veiligheid, en uiteindelijk gaan ze zich voortplanten. Water is een belangrijk element voor meer diversiteit in de tuin.
En minstens zo belangrijk: doe iets minder. Meer biodiversiteit door minder te doen, dat klinkt gek maar het werkt. De boom hoeft niet altijd gesnoeid. Geef het leven in je tuin wat meer ruimte, ten koste van een stukje netheid. Laat de bladeren liggen, maak een rommelhoekje.
Kies inheemse soorten. Op de IVN-website staat een 040-plantenlijst met planten die hier van nature thuishoren. Een zomereik trekt 400 soorten aan en is inheems. Een Amerikaanse eik trekt er veertig en is uitheems. Voor veiligheid en nestgelegenheid: klimop en meidoorn. In het najaar biedt het IVN het Tiny Forest-pakket aan. En op dit moment loopt de online IVN-cursus “De Levende Tuin”, inschrijven kan tot 30 juni voor 29,95 euro.
Hoeveel actieve vrijwilligers heeft de afdeling Valkenswaard-Waalre, en lukt het om jongeren te betrekken?
We hebben bijna 350 leden, georganiseerd in werkgroepen. Jongere leden aantrekken is lastig, het leven is drukker geworden. Mijn eigen bespiegeling, en dat probeer ik ook in onze werkgroep, is dat we laagdrempeliger moeten gaan werken. Meer projectmatig. Mensen zoeken geen levenslang lidmaatschap meer, ze zoeken sociaal-maatschappelijke acties die aansluiten bij hun leven. Tijdelijk mag ook. Kennis is niet meer de bottleneck, het gaat om bewustwording, beleving en aansluiten bij wat iemand kan en wil doen.
Werkt het IVN samen met wijkgroepen zoals de onze, en hoe kijk je tegen ons werk aan?
Ik ben groot voorstander van samenwerking. Het IVN heeft zelf geen grote tuinen of natuurgebieden, dus als we iets willen bereiken, moet het via samenwerking. Wij kunnen veel willen, maar we hebben mensen nodig. Daarom zijn wijkinitiatieven zo belangrijk: zij bereiken de mensen. Bewoners kunnen ontzettend veel doen. Neem het Statusrapport Nederlandse Biodiversiteit van Naturalis, daar zit veel data in die door burgers is verzameld via apps als ObsIdentify en Waarneming.nl. Dat noemen ze burgerwetenschap, en die kennis stroomt rechtstreeks naar de onderzoekswereld.
Wat jullie als biodiversiteitsgroep doen is uitstekend: bewustwording, acties, lezingen. Mijn advies is om nog meer samen te werken, en aan te sluiten bij initiatieven die al een goede groep om zich heen hebben. Je hoeft niet alles zelf opnieuw te doen. Op die manier kunnen het IVN, wijkgroepen en de verschillende bio-clubs in Waalre en Valkenswaard meer voor elkaar betekenen, van elkaar leren en elkaar inspireren. Mijn eigen wens is dat we als IVN steeds meer vanuit de bewoner gaan denken en aansluiten bij wat hen bezighoudt. We hebben veel informatie, mensen en mogelijkheden, en we kunnen zaken verbinden en faciliteren. IVN is een vrijwilligersorganisatie en heeft zijn grenzen als het gaat om beschikbare mankracht.
Stel: je krijgt carte blanche voor één biodiversiteitsproject in Valkenswaard. Wat zou het zijn?
Een Tiny Forest op een centrale plek in de gemeente, een tennisveld groot of iets kleiner, waarin kinderen mogen spelen en de natuur kunnen beleven. Lastig met de bebouwing, maar het kan, want elders in het land zijn er al honderden gerealiseerd. Een bos is een ideale speelomgeving waar kinderen nooit op uitgekeken raken. Er is altijd iets in te ontdekken. Het contact met de natuur vergroten, daar gaat het om.
Wat zou je tot slot de bewoner willen meegeven die denkt “mijn tuintje maakt toch niks uit”?
Als iedereen zo denkt, gebeurt er niks. Iedere tuin telt. Kom in actie, maar vooral: geniet van de natuur. Beleving zorgt voor beweging.
Meer informatie
• IVN Valkenswaard-Waalre: ivn.nl/afdeling/valkenswaard-waalre
• Online cursus “De Levende Tuin” (inschrijven t/m 30 juni): ivn.nl/aanbod/natuuracademie/ivn-natuurcursus-de-levende-tuin
• Tiny Forest: ivn.nl/tinyforest
• Statusrapport Nederlandse Biodiversiteit (Naturalis): naturalis.nl/wetenschap/biodiversiteit
• Burgerwetenschap: waarneming.nl en de ObsIdentify-app
• Praktische tuintips: milieucentraal.nl
• Landschapsherstel via burgers: landvanons.nl
• Contact Peter: p.bleys@kpnplanet.nl